DULOS 9 (listopad-grudzień 2003), R 1
(recenzje)

Grzegorz Strzelczyk, ks.

tekst recenzowany:
Richard Cross
The Metaphysics of the Incarnation. Thomas Aquinas to Duns Scotus
[Oxford University Press] Oxford 2002, stron 358, bibliografia 325-335.

& 1

Richard Cross zdecydowanie nie należy do autorów szczególnie znanych w Polsce, czy też szczególnie popularnych na świecie. Jest tak być może dlatego, że zajmuje się konsekwentnie niezbyt dziś popularnymi zagadnieniami z historii chrystologii: próbami metafizycznego i logicznego pogłębienia nauki o unii hipostatycznej. Chodzi więc przede wszystkim o chrystologię okresu, który rozciąga się od schyłku patrystyki aż po schyłek scholastyki, ze szczytem w wiekach XIII-XV. Refleksja chrystologiczna drugiej połowy XX wieku odnosiła się do metafizyczno-logicznych spekulacji z dużą rezerwą, która była zresztą konsekwencją ogólnego odwrotu od metafizyki w teologii. Przekonanie (słabnące na szczęście) o konieczności dehellenizacji chrystologii przez długi czas spychało na margines badania nad chrystologią średniowiecza. Na szczęście ostatnie lata zdają się wskazywać na przynajmniej częściowe przełamanie tej tendencji. Proces w którym miałaby się dokonać nieuprawniona hellenizacja chrystologii, a którego wyrazem miałaby być zarówno definicja chalcedońska, jak i spekulacje scholastyczne, jest coraz częściej i jaśniej postrzegany – paradoksalnie – jako wyraz obrony przed deformacją chrześcijańskiego kerygmatu przez idee filozoficzne wyrosłe na gruncie niechrześcijańskim, oraz jako jak najbardziej udana inkulturacja tegoż kerygmatu. Prace Crossa wpisują się w ten nurt odnowy przede wszystkim poprzez próby cierpliwej rekonstrukcji różnych płaszczyzn filozoficznych i logicznych modeli chrystologicznych poszczególnych autorów i okresów[1]. Na tej samej linii można umieścić The Metaphysics of the Incarnation – jak dotąd najpoważniejsze studium Crossa.

Podstawową intencją książki jest przedstawienie sposobu w jaki średniowieczni teologowie (od Tomasza z Akwinu po Dunsa Szkota) interpretowali chalcedońską naukę o zjednoczeniu dwóch natur w jednej osobie Słowa wcielonego. Podstawowy problem stanowiło wówczas uchwycenie, w jaki sposób należy odnosić do Chrystusa (i do nauki o unii hipostatycznej) pojęcia wypracowane w toku refleksji metafizyczno-logicznej, takie jak suppositum, substantia, proprietas, accidens itd. Te właśnie zależności usiłuje rozjaśnić Cross, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii sposobu istnienia ludzkiej natury Chrystusa. Możemy tu uprzedzić nieco konkluzje autora: jego zdaniem główny nurt chrystologii średniowiecznej pojmował człowieczeństwo Jezusa jako indywidualną (jednostkową) substancję, dla której suppositum „dostarcza” druga Osoba Trójcy. Oczywiście poszczególni autorzy omawianego okresu nadawali temu przekonaniu najróżniejsze osobiste akcenty i cierpliwa rekonstrukcja tychże jest chyba najciekawsza i najcenniejsza w książce Crossa, który sprawnie porusza się w zawiłościach metafizyczno-logicznych średniowiecznych teorii.

& 2

The Metaphysics of the Incarnation dzieli się na cztery zasadnicze części. Pierwsza poświęcona jest metafizycznym modelom unii hipostatycznej (27-144), druga – związkom pomiędzy refleksją trynitarną a chrystologiczną (145-180), trzecia – zagadnieniu communicatio idiomatum (181-236) i ostatnia – teoriom subsystencji (237-310).

W części pierwszej Cross, po omówieniu historycznego i filozoficznego tła problematyki, wyróżnia i omawia dwa zasadnicze modele unii hipostatycznej: pierwszy oparty o rozróżnienie całości i części w konkretnym indywidualnym bycie (za: św. Tomasz z Akwinu, przeciw: tenże Tomasz (!), Mateusz z Aquasparta, William z Ware, Duns Szkot) i drugi, oparty na rozróżnieniu pomiędzy substancją a przypadłością. W tym drugim modelu Cross rozróżnia trzy warianty: franciszkański (od Bonawentury do Williama z Ware), związany z dyskusją wokół rozróżnienia byt-istnienie a rozwijany przez Gilesa z Rzymu, oraz wariant Dunsa Szkota, zdominowany przez rozróżnienia logiczno-semantyczne, uznany przez Crossa za najbardziej rozwinięty.

W części drugiej, po omówieniu niektórych elementów chrystologiczno-trynitarnego konsensusu dotyczącego przede wszystkim niezmienności boskiej natury we wcieleniu i wcielenia boskiej Osoby, Cross koncentruje się na rozumieniu pojęcia ratio terminandi, czyli na kwestii poziomu na jakim należy szukać przyczyny wcielenia: w boskiej naturze, czy też na poziomie własności drugiej Osoby Trójcy. Zostają omówione różne argumenty i pozycje Henryka z Ghent, Williama w Ware, Ryszarda z Middleton i Dunsa Szkota.

Część trzecia poświęcona jest aspektom logicznym unii hipostatycznej: sposobom orzekania o Chrystusie (communicatio idiomatum i wypowiedzi z reduplikacją), zastosowaniem teorii relacji w interpretacji unii (Bonawentura, Tomasz, Duns Szkot) oraz problemowi przypisywania ludzkich działań Chrystusa (do natury, czy do osoby?).

Wreszcie w części czwartej omówione zostają trzy teorie subsystencji: opierająca się na pojęciu esse (esse przynależy koniecznie do suppositum, a nie do natury – między innymi Tomasza z Akwinu), relacyjna (indywidualna natura różni się od suppositum na poziomie relacji) i negacyjna (indywidualna natura nie różni się od osoby, osoba oznacza jedynie niezależność od jakiegokolwiek innego suppositum – kulminacja u Dunsa Szkota).

& 3

Zaproponowana przez Crossa rekonstrukcja poszczególnych kwestii nie budzi poważniejszych wątpliwości. Takowe mogą się zrodzić natomiast w stosunku do odautorskich ocen wartości poszczególnych teorii. Okazywana przez Crossa predylekcja dla Dunsa Szkota wydaje się być nieco aprioryczna i bardziej podyktowana względami osobistymi, niż merytorycznymi. Jeszcze więcej wątpliwości budzić może zakończenie pracy, w którym autor usiłuje wykorzystać konkluzje średniowieczne bezpośrednio do niektórych współczesnych dyskusji (problem cierpienia Boga). Trudno się oprzeć wrażeniu, że Cross usiłuje odnaleźć w rozważaniach średniowiecznych autorów odpowiedzi, na pytania, których wówczas w praktyce nie stawiano (lub też udzielano wręcz odwrotnych odpowiedzi, niż chciałby Cross).

Reasumując: The Metaphysics of the Incarnation zasługuje na uwagę jako jedna z nielicznych współczesnych monografii podejmujących problematykę metafizyczno-logicznej interpretacji unii hipostatycznej w nauce średniowiecznych teologów. W swej warstwie dokumentacyjnej może stanowić cenne wprowadzenie w problematykę, zwłaszcza, że praca opatrzona jest rzetelną bibliografią i bardzo dobrymi indeksami ułatwiającymi odnajdywanie szczegółowych kwestii. Jednak do konkluzji autora warto podejść z pewnym krytycznym dystansem.

 

[1] Praca doktorska Crossa dotyczyła unii hipostatycznej u Dunsa Szkota. Prócz niego zajmował się w kontekście chrystologicznym Leoncjem z Bizancjum, Janem Damasceńskim, Tomaszem z Akwinu, Bonawenturą, Henrykiem z Ghent, Ockhamem; por. bibliografia w omawianym dziele, 329-330.