DULOS 12 (maj-czerwiec 2003), PP 1
(projekty i sprawozdania z badań)

ks. Grzegorz Strzelczyk

Synteza rozprawy doktorskiej:

Communicatio idiomatum.
Lo scambio delle proprietà. Storia, status quaestionis e prospettive.

(niniejszy tekst został przygotowany na potrzeby procedury nostryfikacyjnej)

Wydział Teologiczny Papieskiego Uniwersytetu Gregogriańskiego w Rzymie

Promotor: prof. Gerald O'Collins SJ

Obrona: 28.01.2004

e-mail autora

książkę opublikowaną nakładem Uniwersytetu Gregoriańskiego można nabyć on-line klikając: tutaj

 

& 1

Zagadnienie communicatio idiomatum (=CI) we współczesnej chrystologii traktowane jest marginalnie, postrzegane często jedynie jako pozostałość scholastycznych rozróżnień teologicznych. Podjęcie badań nad tą problematyką zostało zainspirowane z jednej strony materialnym brakiem współczesnych opracowań tego zagadnienia (najbardziej rzetelna monografia dwudziestowieczna powstała przed II wojną światową…), z drugiej – intuicją, iż CI ma w chrystologii (zarówno w jej historycznym kształtowaniu się, jak i w ujęciach systematycznych) o wiele większe znaczenie, niż się powszechnie sądzi.

Już wstępne rozpoznanie bibliograficzne wykazało, iż literatura przedmiotu jest w przypadku CI niezwykle skąpa – szczególnie w odniesieniu do historii zagadnienia (i to zarówno jeśli chodzi o same formuły chrystologiczne zbudowane wg CI, jak i CI pojętą jako problem teologiczny). Narzucały się zatem trzy kluczowe kwestie, domagające się zastosowania adekwatnych metod: rekonstrukcja – przynajmniej prowizoryczna – historii CI, krytyczno-systematyczne uchwycenie stanu współczesnej świadomości teologicznej odnośnie CI oraz ukazanie perspektyw dla dalszych badań nad CI oraz dla wykorzystania tej kwestii w niektórych istotnych współczesnych dyskusjach teologicznych.

Struktura dysertacji odbija zasadniczo ten trójpodział, choć – przede wszystkim ze względu na poważne różnice ilościowe w materiale źródłowym – poszczególne części nie są jednakowo reprezentowane. I tak rozdziały I-IV mają charakter historyczny (oparte są praktycznie w całości na tekstach źródłowy ze względu na brak monografii cząstkowych), V i VI obejmują krytykę współczesnych opracowań CI oraz systematykę, a rozdział VII wskazuje na perspektywy jakie stoją przed badaniami nad CI.

& 2

Rozdział I podejmuje zagadnienie zakorzenienia CI w Nowym Testamencie. Kluczowy był tutaj problem metody: refleksja nad CI jako problemem teologicznym rozpoczęła się znacznie później, dlatego należało się wystrzegać projektowania wstecz późniejszych kategorii teologicznych. Przyjęliśmy zatem następującą drogę: fundamentalna struktura CI to przypisanie jednemu podmiotowi imion/tytułów/własności boskich i ludzkich jednocześnie. O materialnym zakorzenieniu CI w Nowym Testamencie mogłaby zatem świadczyć obecność takich struktur (nawet w formie niewyraźnej lub zalążkowej). Oczywiście aby tego typu badania były kompletne należałoby przebadać każdą z tradycji chrystologicznych Nowego Testamentu. Na potrzeby naszych badań dokonaliśmy jednak pewnego wyboru, biorąc pod uwagę: synoptyczną chrystologię narracyjną, chrystologię ewangelii dzieciństwa, elementy chrystologii janowej, pawłową chrystologię tytułu „Pan”, koncepcję pośrednika z Listu do Hebrajczyków, obraz Baranka z Apokalipsy. Następnie bliżej przeanalizowane zostały te formuły, które w tradycji teologicznej uważane były za przypadki CI (z 1 Kor 2,8 na czele). Pozwoliło to na stwierdzenie materialnej obecność w Nowym Testamencie struktur logiczno-gramatycznych zbliżonych do CI i to w bardzo różnych tradycjach chrystologicznych. Struktury te stają się tym wyraźniejsze, im intensywniej dana tradycja przypisuje Chrystusowi tytuły/własności/działania zarezerwowane zwykle dla Boga.

Rozdział II zawiera wyniki badań nad CI w tradycji patrystycznej przed wybuchem kontrowersji ariańskiej. Omówione zostają pierwsze formuły jednoznacznie identyfikowalne jako CI (dzięki jasnemu przypisaniu Chrystusowi tytułu „Bóg”) u Ignacego Antiocheńskiego, rozbudowane formuły CI u Melitona z Sards. Szczególne znaczenie miał Ireneusz z Lyonu, który nie tylko dość często używał CI, ale po raz pierwszy dostrzegł w nim specyficzny problem teologiczny – wraz z Ireneuszem rozpoczyna się historia refleksji metodologiczno-chrystologicznej nad formułami wg CI. Następnie omówieni zostają (odtąd pod dwoma aspektami: użycia formuł i refleksji nad nimi): Tertulian dla którego CI było przede wszystkim problemem hermeneutycznym, Hipolit Rzymski (obecność formuł, brak refleksji metodologicznej), Klemens Aleksandryjski. Szczególna uwaga zostaje poświęcona Orygenesowi, u którego refleksja nad CI przybiera już dość dojrzałe formy – CI jest przez niego postrzegana zarówno jako reguła pomocna w interpretacji Pisma, jak i jako formuła zdolna wyrazić misterium Chrystusa, Boga-człowieka. Rozdział zamyka analiza struktury chrystologicznego artykułu pierwszych wyznań wiary, która okazuje się być tożsama ze strukturą CI. Wyniki badań wskazują jednoznacznie, iż w owym pierwszym okresie rozwoju chrystologii problem jednoczesnego przypisywania Chrystusowi własności/tytułów boskich i ludzkich stanowił jeden z kluczowych motywów refleksji chrystologicznej.

& 3

Rozdział III omawia okres od kontrowersji ariańskiej do Soboru Chalcedońskiego (Credo Nicejskie, Ojcowie Kapadoccy, Ambroży, Augustyn, kontrowersja nestoriańska, Cyryl Aleksandryjski, Sobór Efeski, Leon Wielki, Sobór Chalcedoński). Kontrowersja ariańska sprowokowała pogłębienie refleksji chrystologicznej poprzez doprowadzenie do jasnego stwierdzenia boskości Chrystusa. Prowadziło to do uwyraźnienia formuł wg CI, ale i do pogłębienia ich problematyczności. Wyjaśnienia patrystyczne opierały się na prostym założeniu, iż formuły wg CI opierają się na jedności i dwoistości Chrystusa. CI było zatem jednym z elementów prowokujących postawienie kluczowego dla chrystologii pytania o ontologiczne racje jedności i dwoistości w Chrystusie. Po nieudanych próbach IV wieku, w V nastąpiło rozstrzygnięcie: na zachodzie Augustyn doszedł do formuły „jedna osoba – dwie natury” właśnie reflektując nad formułami wg CI. Na wschodzie zaś formuła ta została przyjęta również na skutek kontrowersji wokół CI – kontrowersji nestoriańskiej, przy znaczącym jednak udziale – opierającego się na Augustynie – Leona Wielkiego.

Rozdział IV omawia niektóre momenty refleksji nad CI (już z pominięciem omawiania samych formuł) pomiędzy Soborem Chalcedońskim a Soborem Watykańskim II (Chalcedon rozstrzygnął w zasadzie kwestię, jego rozwiązanie staje się podstawą dla całej późniejszej refleksji nad CI): kontrowersję wokół formuły „jeden z Trójcy został ukrzyżowany”, pozycje Leoncjusza z Bizancjum i Jana Damasceńskiego (jego omówienie kwestii CI zostanie przejęte przez zachodnią scholastykę). Następnie brana jest pod uwagę już tylko tradycja zachodnia: drogi recepcji CI w średniowieczu, wielcy mistrzowie scholastyki (Tomasz i Bonawentura), Luter, systematyki niektórych podręczników scholastycznych (XVI-XIX w.), powody zaniku zainteresowania kwestią CI u początków XX wieku. W tym rozdziale szczególnie wyraźnie rysuje się powolny proces usuwania CI na margines rozważań chrystologicznych: w wielkich systematykach scholastycznych CI zostaje zaklasyfikowane jako jedna z konsekwencji unii hipostatycznej, co jest słuszne z ontologicznego punktu widzenia, ale wyznacza kierunek przeciwny do rzeczywistego historycznego rozwoju chrystologii i przyczynia się do marginalizacji CI.
Rozdział V ma charakter krytyczny: zostają w nim przeanalizowane współczesne monografie podejmujące problem CI, z których zdecydowana większość to hasła w słownikach i encyklopediach teologicznych oraz podrozdziały w podręcznikach dogmatyki. Uderza zwłaszcza nieprecyzyjność wielu definicji CI i zupełnie niepogłębiona historia zagadnienia. Ostatnia część rozdziału analizuje pod kątem wykorzystania CI i refleksji na tym zjawiskiem wybrane chrystologie współczesne (J. Moltmann, W. Kasper, E Schillebeeckx, J. Galot, B. Forte, B. Sesboüé, G. O’Collins, C. Schönborn); w niektórych z nich uderza paradoksalne odrzucanie CI jako kwestii scholastycznej przy jednoczesnym masowym wręcz używaniu formuł wg CI.

& 4

Rozdział VI stanowi propozycję systematyki zagadnienia CI, wychodzącego od najbardziej podstawowych pojęć gramatyczno-logicznych (problem relacji podmiot-własność w zdaniach odnoszących się do Chrystusa, problem korespondencji pomiędzy modelem logicznym, wyrastającym z analizy tradycyjnego języka opisującego Chrystusa, a modelem ontologicznym). Za pomocą prostej formalizacji dochodzi się do wydzielenia zdań wg CI spośród innych zdań odnoszących się do Chrystusa, co z kolei pozwala na zaproponowanie precyzyjnej definicji CI. Następnie omówione zostają niektóre kwestie metodologiczne, związane z wykorzystaniem CI w dyskursie chrystologicznym (kwestia wieloznaczności nazw, problem imion odnoszących się bezpośrednio do Osoby Słowa, zagadnienie przypadku granicznego „ten człowiek się wcielił”). Zaproponowane zostają rozróżnienia różnych typów CI (wstępująca-zstępująca itd.) oraz systematyzacja funkcji CI (retoryczna, teologiczna, misteryjna, weryfikacyjna).

Ostatni, VII rozdział poświęcony jest perspektywom dalszych badań nad zagadnieniem CI. Wskazane zostają niektóre pola zupełnie dotąd pod tym kątem nie przebadane (sporo okresów tradycji chrystologicznej, chrześcijańskie formy wyrazu różne od teologii w ścisłym sensie: liturgia, pobożność ludowa, literatura i sztuka chrześcijańska). Sama historia chrystologii jak dotąd w niewielkim stopniu widziała w formułach wg CI i w refleksji nad nimi, jeden z kluczowych elementów determinujących rozwój refleksji teologicznej przed Chalcedonem i jej ludowy przekaz po tym soborze. CI może być też cenną inspiracją w toku poszukiwań dróg odnowy języka chrystologicznego (daje schemat logiczny dość odporny na przygodne zmiany terminologii, wyraża dobrze osobowe zaangażowanie Boga w zbawienie człowieka itd.) oraz np. w dyskusji o cierpieniu Boga (CI pozwala na „ortodoksyjne” używanie języka dolorystycznego i zarazem na zachowanie równowagi pomiędzy poszczególnymi poziomami refleksji [natura-osoba-natura]).