DULOS 8 (lipiec-październik 2003), PM 3
(przyczynki-monografie)

Stanisław Grodź svd

Afrykańska chrystologia inkulturacji:
ujęcie historyczno-bibliograficzne (do końca XX w.)

 

 

& 1

Próby nowego, afrykańskiego spojrzenia na Jezusa można odnaleźć w historii chrześcijaństwa w Afryce na południe od Sahary na długo przed intensywnym teologicznym przebudzeniem ostatnich czterdziestu lat. Chociaż zostały one zauważone przez misjonarzy, to jednak postrzegano je jako niebezpiecznie synkretyczne i odrzucano1. Założyciele i członkowie grup, zwanych najczęściej ogólnie afrykańskimi kościołami niezależnymi nie zajmowali się tworzeniem systematycznej, spisanej teologii. Takiej teologii nie tworzyli jednak również ani misjonarze, ani afrykańscy członkowie misyjnych Kościołów2. Stąd John S. Mbiti pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku stwierdzał brak teologicznej refleksji w afrykańskim Kościele i związany z tym brak chrystologicznych koncepcji3. Jednak Nigeryjczyk Ukachukwu C. Manus uważa to stwierdzenie za nieadekwatne i ubolewa nad utrzymującym się fałszywym przekonaniem, jakoby Afrykanie nie potrafili włączyć Jezusa w swój sposób wyrażania wiary, rodzime systemy myślowe i liturgię. Wyrażanie tego kim jest Jezus Chrystus przy pomocy afrykańskich pojęć i symboli dokonuje się od bardzo dawna w afrykańskich kościołach niezależnych, choć formy tego wyrażania nie są powszechnie znane4. W odniesieniu do tych eksperymentów, a także do prób podejmowanych przez teologów z kręgów akademickich Manus podkreśla, że Afrykanie nie zamierzają prezentować “nowego Chrystusa”, ale nowy horyzont, w którym On także ma swoje miejsce5.

Afrykańscy teologowie stosują zasadniczo metodę porównawczą, jednak w jej ramach sięga się po różne rodzaje podejścia do badanych zagadnień. Uznaje się, że w zależności od sposobu wyakcentowania źródeł oraz rodzaju podejścia można wyróżnić dwa typy (nurty) afrykańskiej chrystologii: 1) chrystologię inkulturacji oraz 2) chrystologię wyzwolenia. Oba typy, przy odmiennym rozłożeniu akcentów, ale wspólnych źródłach, realizują jedno zdanie, którym jest ciągła aktualizacja chrześcijaństwa w życiu konkretnych ludzi. W ramach chrystologii inkulturacji wyróżnia się jeszcze dwa rodzaje podejścia do relacji między objawieniem danym w Jezusie Chrystusie a religią rodzimą. W pierwszym z nich punkt wyjścia stanowi Biblia i z niej przechodzi się na płaszczyznę afrykańskiej kultury. W drugim rozpoczyna się od konkretnego kontekstu kulturowego, prowadząc refleksję z perspektywy afrykańskiego światopoglądu lub pod kątem wybranego szczegółowego tematu i dla nich szuka się odniesień w Biblii. Podejście tematyczne, ostatnie z wymienionych, zyskało dużą popularność wśród afrykańskich teologów6.

& 2

Jeśli przyjmie się rozróżnienie na teologię ustną (ludową) i spisaną (akademicką) w Afryce, to pierwsza z nich istnieje od dawna, choć pozostaje często nieznana dla ludzi spoza konkretnej chrześcijańskiej wspólnoty. Siłą rzeczy uwaga badaczy spoza Afryki skupia się na tekstach pisanych. W tym artykule zostanie ona zogniskowana na wspomnianej wyżej chrystologii inkulturacji przy zasygnalizowaniu jedynie kilku pozycji wpisujących się w nurt “afrykańskiej teologii wyzwolenia”. Ten ostatni nurt wymaga osobnego omówienia.

Biorąc pod uwagę teksty opublikowane, za pierwszą publikację dotyczącą afrykańskiej chrystologii uważa się wspomniany już artykuł Mbitiego z 1972 roku. Autor zwrócił w nim uwagę na chrystologiczne elementy budzące największe zainteresowanie wśród afrykańskich chrześcijan i podjął próbę zestawienia nowotestamentalnego obrazu Jezusa z niektórymi pojęciami zaczerpniętymi z rodzimych religii. Gwoli jasności trzeba dodać, że artykuł ten jest tekstem wystąpienia Mbitiego z 1967 roku. Ściśle rzecz biorąc wcześniejszy, bo przygotowany na konferencję teologiczną w Ibadanie w Nigerii w styczniu 1966 roku, był referat Kongijczyka R. Buana Kibongiego, w którym zaprezentował on próbę spojrzenia na Chrystusa jako rodzimego uzdrowiciela, ujmując to zagadnienie w aspekcie kapłaństwa. Jednak tekst jego wystąpienia ukazał się w druku dopiero trzy lata później. Prekursorskie spojrzenie Damiana Lwasy na Chrystusa jako przodka ukazało się na początku lat siedemdziesiątych<7.

W 1972 roku Harry Sawyerr, anglikański teolog z Sierra Leone, wydał książkę pt. Creative Evangelism, w której, między innymi, poddał krytyce propozycje przedstawiania Chrystusa jako afrykańskiego władcy, a sugerował większą trafność obrazu najstarszego brata. Ta część książki powtarza jednak myśli wyrażone już w początkach lat sześćdziesiątych i opublikowane w odrębnym artykule8.

W 1975 roku metodysta Gabriel Setiloane z południowoafrykańskiego ludu Tswana zaapelował o uwolnienie Chrystusa z europejskich kulturowych kajdan i o możliwość wielbienia Go także na sposób afrykański9. Wezwanie do poważnego potraktowania pytania ”kim jest Jezus?” przez afrykańskich teologów, opatrzone deklaracją szukania idei mesjańskiej w pojęciach związanych z rodzimym uzdrowicielem (bongaka) Setiloane wyraził na panafrykańskiej konferencji teologów Trzeciego Świata w Akrze (Ghana) w 1977 roku10.

& 3

Na konferencji w Genewie w 1976 roku Ghańczyk Kofi Appiah-Kubi stwierdził, że afrykańska literatura chrystologiczna jest znikoma. Sam skupił się na praktycznym wymiarze wiary Afrykanów w Chrystusa, który przejawia się w postrzeganiu Go jako pośrednika, zbawiciela i wyzwoliciela oraz uzdrowiciela z chorób fizycznych11. Ghańczyk John S. Pobee poświęcił chrystologii jeden rozdział swojej książki o afrykańskiej teologii i uwypuklił preferencje swoich rodaków do kategorii funkcjonalnych, w jakich przedstawiony jest Jezus w Piśmie Świętym, niż do bardziej metafizycznych ujęć przyjętych przez wczesne sobory. Akcentując człowieczeństwo Jezusa, zaproponował “chrystologię królewsko-kapłańską”12.

Od początku lat osiemdziesiątych XX wieku głosy nawołujące do podjęcia afrykańskiej systematycznej refleksji chrystologicznej stawały się częstsze przy jednoczesnym wskazywaniu na zbyt małą ilość literatury na ten temat13. W 1980 roku dwaj Nigeryjczycy S. O. Abogunrin i Chukwudum B. Okolo napisali o konieczności takiego ukazywania Chrystusa, by Afrykanie mogli Go postrzegać jako wcielającego się także w świat kultur afrykańskich14. Patrząc z perspektywy angolańskiej, biskup Emilio J. M. de Carvalho skłania się ku idei ”czarnego Chrystusa”, będącego podporą, obrońcą i wyzwolicielem tak jak starszy brat w afrykańskich kulturach15.

Przełom lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przyniósł także pierwsze opracowania rodzimych modeli chrystologicznych. Ukazały się artykuły Bénézeta Bujo omawiające szerzej koncepcję Chrystusa – przodka wspomnianą już przez Pobee16. W tym samym czasie Charles Nyamiti opublikował swoje wstępne refleksje nad Chrystusem jako przodkiem, wydane później w książce w 1984 roku17. Ukazał się także artykuł Juliena E. Pénoukou pt. Realité africaine et salut en Jesus Christ, w którym autor przedstawił Chrystusa jako dającego życie przodka – joto18. W 1982 roku na konferencji w Windsorze Matthew Schoffeleers proponował przyjęcie paradygmatu ngangi, rodzimego uzdrowiciela jako najodpowiedniejszego dla przedstawienia Afrykanom roli Jezusa. Jednak pierwotny tekst jego wystąpienia ukazał się tylko w periodyku wydawanym w Kalkucie, a do szerszego grona czytelników dotarł dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych19. Propozycję tę poparł Aylward Shorter we wspomnianym wyżej niewielkim artykule opublikowanym w ”African Ecclesiastical Review”20.

& 4

W następnym roku ukazał się krótki przegląd afrykańskiej myśli chrystologicznej rozwijanej w środowisku protestanckim, który oprócz szkicu historycznego prezentował spojrzenie na Jezusa jako ”człowieka doskonałego”, ukazywał afrykańskie paralele (lub ich brak) dla nowotestamentalnych tytułów Jezusa i zwracał uwagę na propozycje Appiah-Kubiego dotyczące postaci uzdrowiciela. Autor poświęcił też trochę uwagi modelowi Chrystusa wyzwoliciela i jednoczyciela, ale ani słowem nie wspomniał modelu przodka21.

W tym samym 1983 roku pojawiły się jeszcze trzy inne ważne pozycje. Pierwszą był tekst Ghańczyka Kwame Bediako, w którym autor wskazał na związek Jezusa ze światem akańskich przodków (Ghana) i Jego tryumfie nad wszelkimi mocami we wszechświecie22. Drugą była książka Nigeryjczyka Enyi’ego B. Udoha proponująca ukazanie Chrystusa Afrykanom w paradygmacie gościa, którego przyjmuje się z należnymi honorami, ale którego obowiązuje dostosowanie się do panujących u gospodarzy zwyczajów23. Wreszcie trzecią pozycją był artykuł Shortera zdecydowanie odrzucający model Chrystusa jako przodka24.

W 1985 roku Shorter wydał książkę dotyczącą budzącej kontrowersje sprawy uzdrawiania i jego traktowania w afrykańskim chrześcijaństwie. Chociaż opowiada się w niej za paradygmatem uzdrowiciela dla przedstawiania Chrystusa w Afryce, to zagadnieniom chrystologicznym poświęca niewiele miejsca25. Opublikowano także dalsze prace autorstwa Bujo i Nyamitiego rozwijające koncepcję Chrystusa – przodka26.

W 1986 roku ukazała się książka przedstawiająca wyniki projektu badawczego rozpoczętego cztery lata wcześniej w ramach francuskiej serii wydawniczej ”Jésus et Jésus-Christ”27. Grupa afrykańskich teologów zaprezentowała wyniki swoich badań i poszukiwań w zawartych w niej trzynastu artykułach. Julien E. Pénoukou i François Kabasélé pisali o Chrystusie jako przodku i starszym bracie28, Cécé Kolié o Jezusie - uzdrowicielu29, Anselme T. Sanon o Jezusie - mistrzu inicjacji30 i Kabasélé o Chrystusie jako władcy31. Pozostałe teksty zawierały ogólniejszą refleksję nad obrazami Jezusa w świadomości Afrykanów, egzegezą biblijną oraz zagadnieniami związanymi z wyzwoleniem i perspektywą feministyczną. Druga zbiorowa praca poświęcona afrykańskiej chrystologii ukazała się w 1989 roku i przedstawiała efekty badań i refleksję anglofońskich teologów z Afryki Wschodniej i Południowej32. W tej książce pojawiły się artykuły J. N. K. Mugambiego i Nyamitiego dokonujące przeglądu i oceny dotychczasowych publikacji z dziedziny afrykańskiej chrystologii33, a także teksty: Judith M. Bahemuka34, Douglasa W. Waruty35, Zablona Nthamburi36, Hannah W. Kinoti37 oraz pięć tekstów zebranych w części zatytułowanej Christology in Africa and the Question of Liberation38. Dopełnienie oceny dotychczasowych publikacji Nyamiti zawarł w artykule, który ukazał się w 1994 r.39. Przy okazji trzeba wspomnieć, że wydawnictwo Orbis Books wydało w 1991 r. książkę pod redakcją Roberta J. Schreitera pt. Faces of Jesus in Africa, w której zawarto pięć artykułów z pozycji Chemins de la christologie africaine przetłumaczonych na język angielski i sześć z Faces of Jesus in African Christianity40.

& 5

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych opublikowano także dwa inne artykuły prezentujące przegląd afrykańskiej myśli chrystologicznej. W pierwszym z nich Raymond Moloney SI podzielił afrykańską chrystologię według zadań na chrystologię inkulturacji (jak przekazywać wiarę w bardziej rodzimy sposób) i chrystologię wyzwolenia (w jaki sposób chrześcijaństwo przemienia lokalne społeczności). W ramach pierwszego nurtu Moloney omówił krótko modele Chrystusa – mistrza inicjacji, uzdrowiciela oraz przodka41. Artykuł Alphonse’a Ngindu Mushete opublikowany w 196 numerze “Concilium” w 1988 roku, nawiązuje do opracowań przedstawionych na sympozjum w Akrze w 1977 roku. Autor wyliczył w nim najpierw antropologiczne podstawy afrykańskiej chrystologii, a następnie poświęcił trochę uwagi obrazowi Chrystusa jako władcy i przodka42.

Pojawiły się również następne opracowania poszczególnych modeli. Nyamiti rozważał Chrystusowe posługiwanie w świetle afrykańskiego rytuału inicjacji43. Nazaire Diatta z Senegalu, sięgając do rytuałów ludu Dżula (Joola), zaproponował przedstawienie Chrystusa jako inicjowanego mistrza inicjacji44. Natomiast Nigeryjczyk A. O. Nkwoka widział Chrystusa jako najstarszego brata, który w wielu kulturach afrykańskich zajmuje w rodzinie bardzo szczególną pozycję45. Kenijczyk Patric N. Wachege przedstawił propozycję modelu Chrystusa bazującą na koncepcji idealnego starszego znaną w tradycji ludu Kikuju46. W 1992 roku wydano także książkę zawierającą trzynaście artykułów, będących tekstami wystąpień afrykańskich teologów na sympozjum zatytułowanym Confessing Christ in Africa Today, zorganizowanym w Bossey w Szwajcarii w 1988 roku przez Instytut Ekumeniczny47. Spośród opublikowanych w niej tekstów w nurt chrystologii inkulturacji wpisują się szczególnie artykuły Mbitiego48, Abrahama Akronga49, Teresii M. Hinga50 i Pobee51.

Na początku lat dziewięćdziesiątych ukazał się również artykuł Manusa, w którym Nigeryjczyk z aprobatą przedstawił w jaki sposób wierni z kościołów Aladura postrzegają Chrystusa jako rodzimego władcę. Model Chrystusa – afrykańskiego władcy Manus rozbudował w swojej książce, która ukazała się w 1993 roku52. Na podobnym modelu, lecz opartym na tradycyjnym pojęciu władzy przez ghański lud Aszantów, rozwinął refleksję chrystologiczną biskup Peter Sarpong z Kumasi (Ghana)53. Oprócz tych prób opracowywania modelu Chrystusa – władcy do końca XX wieku ukazało się jedynie kilka ogólnych opracowań i analiz afrykańskiej chrystologii pióra Johna Onaiyekana, Johna Parratta, Ukachukwu C. Manusa i Diane Stinton54. Intrygującym wydaje się fakt, że prace nad poszczególnymi modelami Jezusa – przodka, Jezusa – uzdrowiciela, Jezusa – władcy i innych jakby przygasły.

& 6

Mimo to rosnąca literatura chrystologiczna ukazuje, jaką wagę przywiązują do tej problematyki afrykańscy teologowie. Dążenie do chrystianizacji Afryki, które realizował zapoczątkowany w XIX wieku zryw misyjny, ukazało konieczność afrykanizacji chrześcijaństwa. Dostrzeżenie ”obcości” Jezusa i pewnej powierzchowności chrześcijaństwa w Afryce wpisuje się w szerszy nurt poszukiwania własnej tożsamości przez afrykańskie Kościoły i uświadamiania sobie, że wszechobecne pośrednictwo europejskich misjonarzy nie jest dłużej konieczne. Rosnąca grupa rodzimych chrześcijan o solidnym przygotowaniu teologicznym zaczęła zdawać sobie coraz wyraźniej sprawę, że ”teologia uniwersalna” nie istnieje, gdyż do jej wyrażenia używa się kategorii pochodzących z konkretnej kultury. Zatem teologiczne poszukiwania odpowiedzi na pytanie kim dla Afrykanów jest Jezus Chrystus winny ujmować tę odpowiedź w kategoriach pochodzących z rodzimego kontekstu religijnego. Jezus Chrystus, postrzegany początkowo jako ktoś ”obcy”, zaczął zajmować coraz bardziej kluczowe miejsce w świecie Afrykanów. Nie bez znaczenia pozostaje także fakt, że afrykańskie, chrystologiczne poszukiwania wsparli swoimi głosami papież Paweł VI i Jan Paweł II. Afrykanie podkreślają przy tym, że nie zamierzają przedstawiać innego Chrystusa, ale nowy horyzont, w którym On także ma swoje miejsce.

Poszukiwania sposobu, w jaki Jezus jest obecny w afrykańskim świecie, skłoniły teologów do zmiany nastawienia wobec rodzimego kontekstu kulturowego. Zaprzestano traktowania go jako przejawu ”pogaństwa” i popierania wcześniejszych dążeń do rugowania go z życia nowoochrzczonych. Zmianie uległo też podejście do afrykańskich kościołów rodzimych, w których zaczęto dostrzegać ważne źródło inspiracji do autentycznie afrykańskich sposobów wyrażania, kim jest Jezus dla Afrykanów.


1 ”Kimpa Vita has a good claim to be called the first black African theologian. The claim to spirit possession, the rejection of asceticism, the identification of Jesus and the apostles with the African race, the stress on the poor and the oppressed, the millenar­ian conception of a black paradise on earth – these ideas all have, in one way or another, characterized Chris­tianity in Africa, not least among the African independent churches”. J. Parratt. Reinventing Christianity. African Theology Today. Grand Rapids 1995 s. 4. Kimpa Vita działała na początku XVIII wieku w portugalskiej kolonii Angoli.

2 Termin „Kościoły misyjne” odnosi się do wspólnot, które zachowały łączność z Kościołami matczynymi. Natomiast „kościoły niezależne” to grupy oderwane od Kościołów misyjnych, bądź założone przez Afrykanów.

3 ”[...] African concepts of Christology do not exist. [...] It is in vain, therefore, that we try to search for theological reflection from the Church in Africa, at present”. J. S. Mbiti. Some African Concepts of Christology. W: G. F. Vicedom /ed./. Christ and the Younger Churches. London 1972 s. 51.

4 ”Besides, John S. Mbiti’s earlier insinuation that the founding fathers of African Christian theology had not seriously addressed themselves to the task of defining the reali­ty of the Christ-event in autochtonous religious concepts can no longer be acceptable. I think that we must reckon with the fact that the path-finders had preferred to engage them­selves in the task of uncovering the so-called preparatio evangelica as the substructure on which later genuine and authentic christological reflections could be constructed. I am not merely wishing to sound apologetic. It is my plea that history of theology in Africa be cor­rectly written”. U. C. Manus. Jesu Kristi Oba: A Christology of «Christ the King» among the Indigenous Christian Churches in Yorubaland, Nigeria. ”Asia Journal of Theology” 5:1991 nr 2 s. 311.

5 U. C. Manus. Christ, the African King. New Testament Christology. Frankfurt 1993 s. 18.

6 Ch. Nyamiti. African Christologies Today. W: R. J. Schreiter /ed./. Faces of Jesus in Africa. Maryknoll 1991 s. 3-12.

7 R. Buana Kibongi. La prêtrise. W: K. A. Dickson, P. Ellingworth /éd./. Pour une théologie africaine. Yaoundé 1969 s. 71-83; tekst angielski pt. “Priesthood” ukazał się W: K. A. Dickson, P. Elling­worth /eds./. Biblical Revelation and African Beliefs. London 1969 s. 47-56. D. Lwasa. African Traditional Community As a Preparation for Christian Community Life. W: A. Shorter /ed./. African Christian Spirituality. London 1978 s. 141-150. Najczęściej cytuje się ten tekst, ale oryginał ukazał się w periodyku ”Omnis Terra” 45:1972 s. 359-365.

8 H. Sawyerr. Creative Evangelism: Towards a New Christian Encounter with Af­rica. London 1968 s. 53-55, 72-75; tenże. The Basis of a Theology for Africa. ”International Review of Missions” 1963 s. 266-278.

9 G. M. Setiloane. Confessing Christ Today. From One African Perspective: Man and Community. ”Journal of Theology for Southern Africa” 12:1975 nr 12 s. 29-38.

10 Tekst tego wystąpienia był publikowany kilka razy. Où est la théologie africaine? W: K. Appiah-Kub /éd./. Liberation ou adaptation? La theologie africaine s’interroge. Le colloque d’Accra. Paris 1979 s. 76-82; Where Are We in African Theology? ”Africa Theological Journal” 8:1979 nr 1 s. 7-14 oraz w: K. Appiah-Kubi, S. Torres /eds./. African Theology en Route. Maryknoll 1983 s. 59-65.

11 K. Appiah-Kubi. Jesus Christ. Some Christological Aspects from African Per­spectives. W: J. S. Mbiti. /ed./. African and Asian Contributions to Contemporary Theo­logy. Bossey 1977 s. 55-64; artykuł został przedrukowany w: J. Parratt /ed./. A Reader in African Christian Theology. New Edition. London 1997 s. 65-74.<

12 J. S. Pobee. Toward an African Theology. Nashville 1979 s. 81-98.

13 B. Bujo. Pour une éthique africano-christocentrique. ”Bulletin de théologie africaine” 3:1981 nr 5 s. 47 i przyp  21; A. Shorter. Folk Christianity and Functional Christology. ”African Ecclesiastical Review” 24:1982 s. 134.

14 S. O. Abogunrin. La recherche moderne du Jésus historique et le christianisme en Afrique. ”Journal théologique d’Afrique” 1:1980 nr 1 s. 36; Ch. B. Okolo. Christ, «Emmanuel»: An African Inquiry. ”Bulletin de théologie africaine” 2:1980 nr 3 s. 15-22.

15 E. J. M. de Carvalho. Who is Jesus Christ for Africa Today? ”Africa Theological Journal” 10:1981 nr 1 s. 27-36, nr 2 s. 17-25.

16 B. Bujo. Nos ancêtres, ces saints inconnus. ”Bulletin de théologie africaine” 1:1979 nr 2 s. 165-178; wersja niemiecka: Der afrikanische Ahnenkult und die christlische Verkündi­gung. ”Zeitschrift für Missionswissenschft und Religionswissenschaft” 64:1980 s. 293-306; tenże. Pour une éthique africano-christocentrique; wersja angielska: A Christocentric Ethic for Black Africa. ”Theology Digest” 30:1982 s. 143-146; tłumaczenie niemieckie: Die christologischen Grundlagen einer afrikanischen Ethik. “Freiburger Zeitschrift für Philisophie und Theologie” 29:1982 s. 223-238.

17 Ch. Nyamiti. Christ as Our Ancestor, Christology from an African Perspective. ”Service” 1981 nr 4, 1982 nr 5. Książka została wydana pod tym samym tytułem w Gweru.

18 ”Spiritus” 23:1982 s. 374-392.

19 M. Schoffeleers. Christ as the Medicine-man and the Medicine-man as Christ. A Tentative History of African Christological Thought. ”Man and Life. Journal of the Institute of Social Research and Applied Anthropology” 8:1982 s. 11-28; tenże. Folk Christology in Africa. The Dialectics of the Nganga Paradigm. ”Journal of Religion in Africa” 19:1989 s. 157-183; ten tekst przedrukowano z niewielkimi zmianami jako Christ in African Folk Theo­logy: the «nganga» Phenomenon. W: T.D. Blakely et al. /eds./. Religion in Africa. London 1994 s. 72-88.

20 Folk Christianity. Zob. przypis 13.

21 P. Stadler. Approches christologiques en Afrique. ”Bulletin de théologie africaine” 5:1983 nr 9 s. 35-49. Jest to tekst wykładu inaugura­cyjnego wygłoszonego 14.11.1982 na Fakultecie Teologii Protestanckiej w Kinszasie.

22 Biblical Christologies in the Context of African Traditional Religions. W: V. Samuel, C. Sugden /eds./. Sharing Jesus in the Two Thirds World. Bangalore 1983 s. 115-175.

23 E. B. Udoh. Guest Christology. An Interpretative View of the Christological Problem in Africa. Frankfurt 1988. Jest to praca doktorska obroniona w tym samym roku na uniwersytecie Princeton.

24 Ancestor Veneration Revisited. ”African Ecclesiastical Review” 25:1983 nr 4 s. 197-203.

25 Jesus and the Witchdoctor. An Approach to Healing and Wholeness. London 1985 (książkę jednocześnie wydało angielskie wydawnictwo Geoffrey Chapman oraz amerykańskie Orbis Books). Shorter poświęcił chrystologii zaledwie kilkanaście stron pierwszego rozdziału.

26 Ch. Nyamiti. The Mass as Divine and Ancestral Encounter Between the Living and the Dead. ”African Christian Studies” 1:1985 nr 1 s. 28-48; B. Bujo. The Two Sources of Life: The Eucharist and the Cult of Ancestors in Africa. ”African Christian Studies” 2:1986 nr 1 s. 67-85; B. Bujo. Afri­kanische Theologie: in Ihren gesellschaften Kontext. Düsseldorf 1986; angielskie tłu­maczenie: African Theology in Its Social Context. Maryknoll 1992.

27 F. Kabasélé, J. Doré, R. Luneau /éd./. Chemins de la christologie africane. Paris 1986.

28 F. Kabasélé. Le Christ comme Ancêtre et Aîné s. 127-142; Pénoukou. Christo­logie au village s. 69-106.

29 Jésus guérisseur? s. 167-199.

30 Jésus, Maître d’initiation s. 143-166.

31 Le Christ comme chef s. 109-125.

32 J. N. K. Mugambi, L. Magesa /eds./. Jesus in African Christianity. Experimen­tation and Diversity in African Christology. Nairobi 1989.

33 J.N. K. Mugambi. Christological Paradigms in African Christianity s. 136-161; Nyamiti. African Christologies Today s. 17-39 (artykuł znajduje się także w książce Schreitera).

34 The Hidden Christ in African Traditional Religion s. 1-16.

35 Who is Jesus Christ for Africans Today? Prophet, Priest, Potentate s. 40-53.

36 Christ as Seen by an African: A Christological Quest s. 54-59.

37 Christology in the East African Revival Movement s. 60-77.

38 L. Magesa. Christ the Liberator and Africa Today s. 79-92; J. M. Waliggo. African Christology in a Situation of Suffering s. 93-111; P. Kanyandago. A Biblical Reflection on the Exercise of Pastoral Authority in the African Churches s. 112-122; A. Nasimiyu-Wasike. Christology and an African Woman’s Experience s. 123-133 oraz wspomniany w przypisie 33 tekst Mugambiego.

39 Ch. Nyamiti. Contemporary African Christologies: Assessment and Practical Suggestions. W: R. Gibellini /ed./. Paths of African Theology. Maryknoll 1994 s. 62-77.

40 Z Chemins de la christologie africaine zaczerpnięto teksty Pénoukou, Sanona, Kolié i oba teksty Kabasélé. Z Faces of Jesus in African Christianity umieszczono w niej wspomniany już tekst Nyamitiego oraz artykuły Waruty, Nthamburiego, Nasimiyu-Wasike, Magesy i Waliggo.

41 R. Moloney. African Christology. ”Theological Studies” 48:1987 s. 505-515.

42 A. Ngindu Mushete. The Figure of Jesus in African Theology. Concilium 1988 nr 196 s. 73-79.

43 Ch. Nyamiti. Christ’s Ministry in the Light of African Tribal Initiation Ritual. ”African Christian Studies” 3:1987 nr 1 s. 65-87.

44 N. Diatta. Et si Jésus-Christ, premièr-né d’entre les morts, était l’initié? La personalité de l’initié joola face au Christ. ”Telema” 15:1989 nr 57(1/89) s. 49-72.

45 A. O. Nkwoka. Jesus As Eldest Brother, (Okpara): An Igbo Paradigm for Christology in the African Context. ”Asia Journal of Theology” 5:1991 nr 1 s. 87-103.

46 P. N. Wachege. Dialogue between an African Christology and Karl Rahner’s Christology. ”African Christian Studies” 7:1991 nr 2 s. 12-34.

47 J. S. Pobee /ed./. Exploring Afro-Christology. Frankfurt 1992.

48 Is Jesus Christ in African Religion? s. 21-30.

49 Christology From an African Perspective s. 119-130.

50 An African Confession of Christ: The Christology of Legio Maria Church in Kenya s. 137-144.

51 Confessing Christ à la African Instituted Churches s. 145-151

52 Manus. Jesu Kristi Oba – zob. przypis 4; skrócona forma tego artykułu ukazała się także jako King-Christology: The Example of Some Aladura Churches in Nigeria. ”Africana Marburgensia” 24:1991 nr 1 s. 28-46; tenże. Christ, the African King – zob. przpis 5.

53 P. Sarpong. Asante Christology. “Studia Missionalia” 45:1996 s. 189-205.

54 J. Onaiyekan. Christological Trends in Contemporary African Theology. A Challen­ge to Nigerian Theologians. ”Nigerian Journal of Theology” 1:1991 s. 11-27; Parratt. Rein­venting Christiani­ty s. 77-91; U. C. Manus. African Christologies: The Centre-piece of Afri­can Christian Theology. ”Zeitschrift für Missionswissenschft und Religionswissenschaft” 82:1998 nr 1 s. 3-23; D. Stinton. Jesus of Africa: Voices of Contemporary Christology. W: T. Merrigan, J. Hears /eds./. The Myriad Christ. Plurality and the Quest for Unity in Contemporary Christology. Leuven 2000 s. 287-313.